W Gliwicach zachowały się dwa cmentarze żydowskie, które tworzą unikalną kartę historii społeczności żydowskiej na Górnym Śląsku. Stary kirkut przy ulicy Na Piasku funkcjonował od 1815 do 1937 roku, a nowszy przy Poniatowskiego powstał na początku XX wieku i jest dostępny dla zwiedzających wraz z odrestaurowanym domem przedpogrzebowym. To miejsce dla tych, którzy chcą zobaczyć coś więcej niż typowe atrakcje turystyczne – autentyczny kawałek wielokulturowej historii miasta.
Nie każdy wie, że Gliwice przez większość swojej historii były miastem niemieckim, a społeczność żydowska stanowiła ważną część jego tkanki społecznej.
- autentyczne miejsce z bogatą historią
- piękna architektura domu przedpogrzebowego
- interesujące wystawy w Domu Pamięci
- spokojna atmosfera sprzyjająca refleksji
- ważne miejsce dla lokalnej społeczności
Historia cmentarzy żydowskich w Gliwicach
Stary cmentarz przy ulicy Na Piasku powstał w 1815 roku na terenie ówczesnego przedmieścia zwanego Neu Dorf. Wcześniej żydowscy mieszkańcy Gliwic musieli chować swoich zmarłych w Wielowsi czy Mikołowie, co przyówczesnych środkach transportu było sporym utrudnieniem. Teren pod nekropolię gmina żydowska zakupiła wcześniej, choć dokładna data nie jest znana.
Cmentarz zajmuje niecałe 0,6 hektara podzielone na siedem kwater oddzielonych alejami. Pochowano tutaj około 1700 osób – nie tylko z Gliwic, ale też z Nysy, Bytomia, Pilchowic, Strzelec Opolskich czy nawet Legnicy. W centralnej części, na niewielkim wzniesieniu, znajdowała się kwatera dla zasłużonych członków gminy żydowskiej.
W 1936 roku Ismar Gossmann z towarzystwa pogrzebowego Chewra Kadisza sporządził kompletny spis wszystkich nagrobków – naliczył ich wtedy 1445. Ciekawostką jest też wprowadzona około 1844 roku numeracja pomników, naniesiona specjalną farbą na tylnej stronie nagrobków.
Gdy na przełomie XIX i XX wieku społeczność żydowska w Gliwicach znacznie się rozrosła, stary cmentarz przestał wystarczać. W 1902 roku założono więc nowy kirkut przy obecnej ulicy Poniatowskiego, który pierwotnie miał powierzchnię 2,5 hektara. Uroczystość poświęcenia odbyła się 15 listopada 1903 roku, a pierwszy pochówek – Emanuela Zweiga – miał miejsce w styczniu 1904 roku.
Dom Pamięci Żydów Górnośląskich – perła architektury
Prawdziwą gwiazdą nowego cmentarza jest dom przedpogrzebowy zaprojektowany przez wiedeńskiego architekta Maxa Fleischera. Budynek składał się z trzech głównych części: reprezentacyjnej sali modlitewnej z bezpośrednim wyjściem na cmentarz, kostnicy oraz mieszkania stróża. To jeden z najlepiej zachowanych i najpiękniejszych tego typu obiektów w Polsce.
Po wojnie budynek popadał w ruinę. W 2003 roku wpisano go do rejestru zabytków, a w 2007 gmina żydowska przekazała obiekt miastu Gliwice. Prawdziwa metamorfoza nastąpiła od 2012 roku – przeprowadzono gruntowną restaurację i umieszczono w środku oddział Muzeum w Gliwicach pod nazwą Dom Pamięci Żydów Górnośląskich.
Wewnątrz czeka ekspozycja poświęcona historii śląskich Żydów, którzy w większości byli Żydami niemieckimi – co czyni tę historię jeszcze bardziej złożoną i fascynującą. Zwiedzający mogą zobaczyć przedmioty codziennego użytku, dokumenty, fotografie i poznać losy konkretnych rodzin.
Co zobaczyć na cmentarzach
Na starym cmentarzu przy Na Piasku zachowało się kilkaset nagrobków wykonanych głównie z szarego piaskowca. Widoczne są typowe żydowskie motywy zdobnicze oraz inskrypcje w języku niemieckim i hebrajskim. Najczęściej powtarzające się nazwiska to Kochmann, Schlesinger, Freund, Troplowitz, Lustig, Frankel czy Hamburger – rodziny, które przez pokolenia kształtowały oblicze miasta.
Stary cmentarz ma szczególny, melancholijny klimat. Funkcjonował do 1937 roku, więc stanowi swoistą kronikę dziejów miasta z ponad stuletniego okresu.
Nowy cmentarz przy Poniatowskiego ma bardziej uporządkowany charakter. Wydzielono na nim 10 kwater różnej wielkości, a zachowało się 524 nagrobki. Przez środek biegnie szeroka aleja główna obsadzona wysokimi drzewami, przy której znajdują się grobowce najznamienitszych rodzin gliwickich. W zachodniej części zobaczyć można przestrzenne grobowce rodzinne.
W lipcu 1930 roku stanął tu pomnik poświęcony żydowskim żołnierzom z Gliwic poległym w I wojnie światowej w szeregach armii niemieckiej. Ufundował go Niemiecki Związek Żydowskich Żołnierzy Frontowych – tragiczna ironia historii, jeśli pomyśleć co stało się zaledwie kilka lat później.
Trudne czasy – lata 30. XX wieku
Ponieważ Gliwice należały do Niemiec, represje wobec społeczności żydowskiej zaczęły się już w 1933 roku. Pobicie rabina, bojkot sklepów i przedsiębiorstw żydowskich spowodowały masowe wyjazdy z miasta. Społeczność, która przez ponad sto lat współtworzyła Gliwice, została doszczętnie zniszczona. Dziś pozostały po niej właśnie te dwa cmentarze – miejsca pamięci i refleksji.
Dla kogo to miejsce
Cmentarze żydowskie w Gliwicach to przede wszystkim cel dla osób zainteresowanych historią, wielokulturowym dziedzictwem Śląska i tematyką żydowską. Dom Pamięci Żydów Górnośląskich sprawdzi się także jako element edukacyjny dla starszych dzieci i młodzieży – ekspozycja jest przygotowana w sposób przystępny i angażujący.
Nie jest to jednak miejsce na szybkie „zaliczenie” – warto przeznaczyć przynajmniej godzinę na spokojne zwiedzanie muzeum i spacer po cmentarzu. Atmosfera sprzyja refleksji i wyciszeniu.
Miłośnicy architektury docenią odrestaurowany dom przedpogrzebowy, a osoby pasjonujące się genealogią czy historią lokalną mogą spędzić tu znacznie więcej czasu, studiując napisy na nagrobkach i śledząc losy poszczególnych rodzin.
Praktyczne informacje o zwiedzaniu
Stary cmentarz przy ul. Na Piasku 9 nie jest na co dzień otwarty dla zwiedzających. Wejście możliwe jest podczas organizowanych wydarzeń lub na życzenie po uprzednim kontakcie mailowym ([email protected]) lub telefonicznym (512 652 555). Warto śledzić facebookową stronę cmentarza, gdzie pojawiają się informacje o bieżących wydarzeniach i dniach otwartych.
Nowy cmentarz przy ul. Poniatowskiego 14 wraz z Domem Pamięci Żydów Górnośląskich jest bardziej dostępny dla turystów. Obiekt funkcjonuje jako oddział Muzeum w Gliwicach. Aktualne godziny otwarcia i ceny biletów najlepiej sprawdzić na stronie muzeum lub zadzwonić przed wizytą, gdyż mogą się zmieniać w zależności od sezonu i organizowanych wydarzeń.
Dojazd: Oba cmentarze znajdują się w różnych częściach Gliwic. Do starego cmentarza przy Na Piasku najłatwiej dojechać tramwajem lub autobusem – przystanek znajduje się w pobliżu dworca kolejowego. Nowy cmentarz przy Poniatowskiego jest częścią większego kompleksu cmentarza komunalnego Lipowego. Dojazd komunikacją miejską również nie sprawia problemów, a w okolicy jest parking dla zmotoryzowanych.
Czas zwiedzania: Na wizytę w Domu Pamięci Żydów Górnośląskich i spacer po nowym cmentarzu warto zarezerwować około 1-1,5 godziny. Jeśli ktoś chce dokładnie przestudiować ekspozycję i nagrobki, może potrzebować więcej czasu.
Warto pamiętać o odpowiednim stroju – cmentarz żydowski to miejsce kultu religijnego, więc obowiązuje skromny ubiór. Mężczyźni powinni nakryć głowę (przy wejściu zazwyczaj dostępne są jednorazowe jarmułki).
Cmentarze żydowskie w Gliwicach to nie tylko nekropolie, ale żywa lekcja historii o wielokulturowym dziedzictwie Górnego Śląska, które na zawsze zmieniły dramatyczne wydarzenia XX wieku.
Gliwice mają jeszcze wiele innych śladów żydowskiej obecności – warto połączyć wizytę na cmentarzach z poszukiwaniem dawnej synagogi czy domów, w których mieszkali przedstawiciele społeczności żydowskiej. Taki spacer po mieście pozwala zobaczyć Gliwice z zupełnie innej perspektywy.